Υπάρχουν εγκληματικές ιδεολογίες;

Του Γιάννη Ντόντου*

Με αφορμή τις συζητήσεις που παρακολουθώ τις τελευταίες μέρες, η προσωπική μου άποψη είναι οτι δεν μπορεί να ενοχοποιούνται οι ιδεολογίες, οι θρησκείες, οι θεωρίες και τα κοινωνικοπολιτικά συστήματα για τις πράξεις των ανθρώπων. Συγκεκριμένοι άνθρωποι ευθύνονται. Άνθρωποι που κάποια στιγμή στη ζωή τους ένιωσαν πανίσχυροι, όπως ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Θεοδόσιος, ο Τζένγκις Χαν, ο Χίτλερ, ο Στάλιν, ο Μπέρια, ο Αλ-Ζαουάχρι, ο Τζώρτζ Μπους, κλπ. Υποθέτω οτι και ορισμένοι σημερινοί πολιτικοί δεν θα έκαναν κάτι πολύ διαφορετικό αν συγκέντρωναν στα χέρια τους μια τέτοια – αβάσταχτη για την ανθρώπινη φύση – ισχύ.

Άρα δεν βρίσκω γόνιμη την συζήτηση για το αν τα εγκλήματα του ναζισμού, του κομμουνισμού ή του οποιουδήποτε άλλου ολοκληρωτισμού είναι χειρότερα από τα άλλα. Για τον απλό λόγο οτι οι ιδεολογίες ούτε διαπράττουν ούτε προκαλούν εγκλήματα. Πρέπει να διαχωρίσουμε τις εγκληματικές και διεστραμμένες προσωπικότητες από τις ιδεολογίες που τους παρείχαν ένα μέσον για να κερδίσουν την εξουσία. Να διαχωρίσουμε την ατέλεια της ανθρώπινης φύσης από τις επιστημονικές θεωρίες για το πως οργανώνονται καλύτερα οι κοινωνίες.

Δεν θέλω να εκφέρω εδώ άποψη για το ποιες ιδεολογίες υποστηρίζω και ποιες θεωρώ απεχθείς. Άλλες δίνουν έμφαση στην ισότητα, άλλες στην ελευθερία. Άλλες έχουν αφετηρία την απέχθεια προς τον διαφορετικό και τον ξένο, άλλες τον φθόνο προς τον πλούτο και τη διάκριση. Άλλες παρέχουν άλλοθι στην απληστία και τον ατομισμό. Το θέμα σηκώνει μεγάλη συζήτηση. Και η συζήτηση γίνεται περισσότερο χαοτική όταν αρχίσουμε να συγκρίνουμε προθέσεις με αποτελέσματα. Όταν δηλαδή έρχεται η στιγμή που πρέπει να εφαρμοστούν οι εξιδανικευμένες θεωρίες πάνω σε πραγματικούς ανθρώπους. Διότι υπάρχουν ιδεολογίες που πιθανόν να ξεκίνησαν με καλή πρόθεση. Που ήθελαν να μετατρέψουν τις κοινωνίες μας σε κοινωνίες αγγέλων. Όπου όλοι οι άνθρωποι θα είχαν ίσα δικαιώματα, ίσες υποχρεώσεις, τις ίδιες ανάγκες, τις ίδιες απολαβές, τις ίδιες προοπτικές. Και όταν αυτό δεν γινόταν οικειοθελώς, γινόταν τελικά με τη βία. Και κατέληγαν σε δικτατορίες. Και σε ανθρώπινο αίμα. Πολύ αίμα. Ακόμα και στο όνομα του Χριστιανισμού έγιναν ανείπωτες θηριωδίες.

Τα εγκλήματα είναι έργα ανθρώπων. Συγκεκριμένων ανθρώπων. Για τον ίδιο λόγο που τα εγκλήματα αυτά δεν βαρύνουν ολόκληρες κοινωνίες. Τα σύνολα και οι κοινωνίες μπορεί να κάνουν λάθη, ακόμα και τρομακτικά λάθη. Να λειτουργούν με κριτήρια πολύ διαφορετικά από αυτά των μεμονωμένων ατόμων. Να συμπεριφέρονται σαν όχλος. Να αναδεικνύουν εγκληματίες όπως ο Χίτλερ ή διαταραγμένα άτομα όπως ο Μουσολίνι και ο Τραμπ. Δεν πρόκειται να θεωρήσω όμως οτι όλοι οι Αμερικάνοι θα είναι εγκληματίες, αν το νούμερο που εξέλεξαν για πρόεδρο ξεκινήσει αύριο τον 3ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως δεν είναι εγκληματίες ούτε όλοι οι Γερμανοί, ούτε οι Κορεάτες, ούτε οι κομμουνιστές, ούτε οι μουσουλμάνοι, ούτε φυσικά οι χριστιανοί.
Ας προσπαθήσουμε να ξεχωρίσουμε λίγο τα πράγματα στο μυαλό μας, προκειμένου να διευκολύνουμε το διάλογο. Να βρούμε που πραγματικά συμφωνούμε και που διαφωνούμε μεταξύ μας.

*Ο Γιάννης Ντόντος είναι πολιτικός μηχανικός και μέλος του Ποταμιού.