Τι απειλεί σε διάλυση την Ε. Ε.: ο Εθνικισμός ή ο Φασισμός;

Του Κίμωνα Αποστολόπουλου*

Στη δεκαετία του 1950, στην εποχή του Μακαρθισμου, όποιος Αμερικανός πολίτης δεν ήταν αρεστός τον κατηγορούσαν ότι ήταν κομμουνιστης. Σήμερα, όσοι αποδοκιμάζουν το Ευρωπαϊκό ιερατείο  η είναι αμφισβητίες του ισχύοντος συστήματος αποκαλούνται φασίστες.

Πρόσφατα, υπήρξαν μια σειρά από άρθρα και δηλώσεις που υποστηρίζουν ότι ο φασισμός αυξάνεται στην Ευρώπη, και ότι ο Donald Trump είναι μια εκδοχή του ευρωπαϊκού φασισμού.

Αυτή είναι μια λάθος ερμηνεία,  μια διαστρέβλωση της πραγματικότητας μια λάθος κατανόηση ενός πραγματικού κοινωνικού φαινομένου που αναδύεται σήμερα στον δυτικό κόσμο μέσα από τις ριγματωσεις που δημιούργησε η ανισότητα της παγκοσμιοποίησης και του Διεθνισμου η εκλογή του Τραμπ, το brexit,  η πτώση του Renzi. Είναι ένδειξη ότι το έθνος-κράτος επαναβεβαιώνει τον εαυτό του ως το κυριότερο μέσο της πολιτικής ζωής.

Οι πολυεθνικοί οργανισμοί, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση με μη νομιμοποιημένους από τους λαούς θεσμούς, όπως το euro group είναι σήμερα υπό αμφισβήτηση. Οι πολυμερείς εμπορικές συμφωνίες, CETA, PPIT,  PIT, μέσω των οποίων 300 πολυεθνικές εταιρίες θα επικυριαρχουν στον πλανήτη , είναι σήμερα  και αυτές υπό αμφισβήτηση επειδή θεωρείται δρουν ενάντια στο εθνικό συμφέρον.

Πολλές φορές αποδίδεται στα λαϊκά αυτά κινήματα, όπως στην Ιταλία με το κόμμα των 5* του Μπεμπι Γκριλο, της Λεπέν στη Γαλλία, ο χαρακτηρισμός ότι είναι φασιστικά,  αυτό κυρίως όμως προέρχεται από μια  βαθιά παρανόηση του τι ο φασισμός είναι.

Είναι επίσης μια προσπάθεια από το κατεστημένο να δυσφημίσει την αναβίωση του εθνικισμού και να υπερασπιστεί τα πολυεθνικα συστήματα εξουσίας που έχουν κυριαρχήσει στην Δύση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η έννοια της κυριαρχίας του εθνους βρίσκεται στον ο πυρήνα των αρχών του Διαφωτισμού της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι πολυεθνικές δυναστείες κυβέρνησαν τον λαό αυταρχικά και του στέρησαν τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα. Μεταξύ αυτών  των δικαιωμάτων ήταν αυτό της εθνικής αυτοδιάθεσης και το δικαίωμα των πολιτών να αποφασίσουν τι είναι προς το εθνικό τους συμφέρον.

Ο Διαφωτισμός φοβόταν την τυραννία και είδε τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες να κυριαρχούν στην Ευρώπη επί της ουσίας σαν  τυραννία. Καταστρέφοντας τις αυτοκρατορίες  σήμαινε την αντικατάστασή τους με τα έθνη-κράτη. Οι Αμερικανικές και Γαλλικές επαναστάσεις ήταν και οι δύο εθνικιστικές εξεγέρσεις, όπως ήταν οι εθνικιστικές εξεγέρσεις που σάρωσαν την Ευρώπη το 1848. Οι Φιλελεύθερες επαναστάσεις ήταν εθνικιστικές εξ ορισμού επειδή ήταν εξεγέρσεις εναντίον των πολυεθνικών αυτοκρατοριών.

Ο φασισμός διαφέρει από τον εθνικισμό σε δύο βαθιές αρχές

Πρώτον, η αυτοδιάθεση των λαών ποτέ δεν θεωρήθηκε καθολικό δικαίωμα από τους φασίστες. Ο Αδόλφος Χίτλερ, ο Μπενίτο Μουσολίνι και ο Φρανσίσκο Φράνκο, για να αναφερθούμε σε τρεις προφανείς φασίστες, ιδιοποιηθηκαν τον εθνικισμό για τη Γερμανία, την Ιταλία και την Ισπανία. Τα δικαιώματα των άλλων εθνών σε ένα έθνος-κράτος σαν των δικών τους ήταν, στην καλύτερη περίπτωση ασαφή στους φασίστες. Στην πραγματικότητα ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι πίστευαν στον πολυεθνισμο και στην υποχρέωση  των άλλων έθνων σε υποταγή στην θέλησή τους. Ο φασισμός στην ιστορική μορφή του, ήταν μια επίθεση στα δικαιώματα των άλλων εθνών να υπερασπιστούν τα εθνικά τους συμφέροντα και αυτό εκπήγαζε από την ιδεολογία του φασισμού περί της εγγενής ανωτερότητας του , που του επέτρεπε να επιβάλει τους κανόνες.

Δεύτερον. Η πιο βαθιά διαφορά είναι στον τρόπο της εσωτερικής διακυβέρνηση των κρατών . Ο Φιλελεύθερος εθνικισμός κάνει αποδεκτό  το δικαίωμα της εναλλαγής των κομμάτων στην εξουσία και ότι οι ηγέτες εκλέγονται από το λαό. Αυτό όμως καθορίζεται από την κουλτούρα κάθε χώρας.  Το αμερικανικό σύστημα είναι πολύ διαφορετικό από τη βρετανικό σύστημα αλλά οι βασικές αρχές παραμένουν οι ίδιες. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι  η αντιπολίτευση έχει το δικαίωμα να επικρίνει τα κυβερνώντα κόμματα και να διεκδικεί την εξουσία. Οι δε κυβερνώντες να σέβονται τους δημοκρατικούς θεσμούς και να κυβερνούν στο όνομα του λαού.

Στους ηγέτες επιτρέπεται να κυβερνούν χωρίς να χρησιμοποιούν εξωθεσμικά μέσα για να ιδιοποιηθουν την εξουσία. Αντίθετα στην ιδεολογία του φασισμου ο Χίτλερ ή ο Μουσολίνι αντιπροσωπεύουν τους λαούς αλλά δεν είναι υπόλογοι σε αυτους.

Ο πυρήνας του φασισμού είναι η ιδέα του δικτάτορα, ο οποίος αναδύεται μέσα από τη δική του μόνο θέληση. Ο δικτάτορας δεν μπορεί να αμφισβητηθεί από κανένα και όποιος το κάνει θεωρείται προδότης. Η ελευθερία του λόγου και των κομμάτων της αντιπολίτευσης απαγορευεται και όποιος προσπαθει να αντιταχθει  στο καθεστώς,  αντιμετωπίζεται ως εγκληματίας. Ο φασισμός χωρίς τον δικτάτορα, χωρίς την απαγόρευση των εκλογών, χωρίς καταστολή της ελευθερίας του λόγου και το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, δεν είναι φασισμός.

Η Βρετανία σήμερα δεν έχει ενδιαφέρον να παραμείνει μέλος της  Ευρωπαϊκής Ένωσης γιατί αυτο δεν είναι προς το βρετανικό συμφέρον. Επισης το NATO που προστατεύει τις πολιτικές αντιμετανάστευσης δεν υιοθετεί φασιστικές πολιτικές.

Αυτές οι ιδέες δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τον φασισμό και είναι πολύ πιο στενά συνδεδεμένες με την παραδοσιακή φιλελεύθερη δημοκρατία. Αντιπροσωπεύουν την επαναβεβαίωση της βάσης της φιλελεύθερης δημοκρατίας, του έθνους-κράτους.

Στα θεμέλια των Ηνωμένων Εθνών, βρίσκονται τα έθνη-κράτη, και όπου το δικαίωμα στην εθνική αυτοδιάθεση είναι θεμελιώδες.

Η Φιλελεύθερη δημοκρατία δεν υποχρεώνει ένα έθνος  , να υιοθετήσει ι πολιτικές ελεύθερου εμπορίου ή προστατευτισμόυ , ή των μεταναστών. Αυτές είναι αποφάσεις που πρέπει να γίνουν από τους πολίτες – ή, ακριβέστερα, από τους κυβερνώντες. Η επιλογή μπορεί να είναι σοφή, η άδικη . Ωστόσο, η δύναμη να κάνουν αυτές τις επιλογές στηρίζεται, σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία, στα χέρια μόνο των πολιτών της .

Αυτό που βλέπουμε σαν φυγόκεντρες δυνάμεις στην Ε. Ε. είναι η αύξηση της δύναμης του έθνους-κρατους. Υπάρχουν σοβαρές επιφυλάξεις σχετικά  με παραμονή μελών – κρατών στην Ε.Ε, σχετικά με τις εμπορικές συμφωνίες, και εξίσου για το δικαίωμα των κρατών για τον έλεγχο των συνόρων τους. Υπάρχουν πολλοί λογικοί  άνθρωποι που μπορούν να διαφωνούν, όμως είναι η κυβέρνηση κάθε κράτους που διατηρεί την εξουσία να καθορίζει τις αλλαγές πολιτικής.Δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι οι πολίτες είναι σοφοί, αλλά πάντα υπάρχουν δύο δρόμοι σε κάθε κατεύθυνση.

Η τρέχουσα άνοδος του εθνικισμού στην Ευρώπη είναι το αποτέλεσμα αποτυχιών των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων τα οποία δεν λειτουργούν αποτελεσματικά. Εννιά χρόνια μετά την χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, η Ευρώπη δεν έχει ακόμα επιλυσει το Οικονομικο πρόβλημα της υπερχρέωσης και της χαμηλής ανάπτυξης του Νότου και το πρόβλημα των τραπεζών στις οποίες περιλαμβανεται και η Deutsebank.

Περισσότερο από ένα χρόνο μετά την μαζική εισροή των προσφύγων στην Ευρώπη, εξακολουθεί να μην υπάρχει καμία συνεπή και αποτελεσματική πολιτική για την αντιμετώπιση του θέματος.

Με δεδομένη την οικονομική κρίση, την εξαφάνιση της μεσαίας τάξης,  την προσπάθεια των Γερμανών Βιομηχανικών για παραμονή στην Γερμανία 1.000.000 ειδικευμενων εργατών φθηνου εργατικού κόστους για τις ανάγκες της εξαγωγικης βιομηχανίας, πως είναι δυνατόν να μην εγείρονται ερωτήματα από τους λαούς και τις ηγεσίες και ειδικά μετά τα τρομοκρατικά κτυπηματα για την παραμονή στην ΕΕ .

Ομοίως, δεν υπάρχει κανένας λόγος για τον Donald Trump να μην αμφισβητήσει ιδέα του ελεύθερου εμπορίου και τον ρόλο του ΝΑΤΟ. Όσο αντιπαθητικό και να είναι το στυλ του για τους Ευρωπαίους και η σύγχυση που δημιουργεί το παρουσιαστικό του,  αυτες είναι ερωτήσεις που πρέπει να απαντηθούν.

Στη δεκαετία του 1950, στην εποχή του Μακαρθισμου, όποιος Αμερικανός πολίτης δεν ήταν αρεστός κατηγορείτο ότι είναι κομμουνιστης. Σήμερα, όσοι αποδοκιμάζουν το Ευρωπαϊκό ιερατείο ή είναι αμφισβητίες του ισχύοντος συστήματος αποκαλούνται φασίστες.Οπωσδήποτε σήμερα υπάρχουν και μερικοί από αυτούς που εναντιώνονται στην Ε.Ε  και στην μετανάστευση μπορεί πραγματικά να είναι φασίστες. Αλλά ο πήχης για να είναι κανείς φασίστας  είναι αρκετά υψηλός. Ο φασισμός είναι κάτι πολύ περισσότερο από τον ρατσισμό. Ο πραγματικός  φασισμός έχει σαν πρότυπο το ηγέτη αρχηγό όπως στην ναζιστική Γερμανία – η οποία υπαγορεύεται από την απόλυτη υπακοή στον Φύρερ, του οποίου η αρχή  είναι υπεράνω του νόμου.

Σήμερα βλέπουμε μια επιστροφή των λαών προς στον εθνικισμό τόσο στην Ευρώπη  οσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες.Αυτή η στροφή πλέον οφείλεται στο ότι η άνιση κατανομή του πλούτου που ακολούθησε ο διεθνισμός μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν ωφελεί πλεον τις κοινωνίες

Μπορεί αυτο να είναι σωστό ή λάθος συμπέρασμα αλλά για να ισχυριστεί κανείς ότι ο φασισμός κυριαρχεί στην Ευρώπη και  στις Ηνωμένες Πολιτείες  σήμερα θέτει το ερώτημα:

Κατά πόσο εκείνοι που το ισχυρίζονται  – κατανοούν τις αρχές του φασισμού ή τη στενή σχέση μεταξύ εθνικισμού και της φιλελεύθερης δημοκρατίας;

*Ο Κίμωνας Αποστολόπουλος είναι οικονομολόγος, πρώην Διευθυντής της Τράπεζας Πειραιώς και συνεργάτης του salos.gr