«Οι πολίτες ανεξάρτητη μεταβλητή στην Επιστήμη»

 

Του Δημήτρη Κυριακίδη*

Σε ένα από τα μαθήματα διαδικτύου σχετιζόμενο με τις διαπραγματεύσεις στις επιχειρήσεις πραγματοποιείται η ερώτηση «όταν προσπαθείς να πουλήσεις το προϊόν σου, ακούς τον πελάτη σου; Καταλαβαίνεις τις ανάγκες του;». Προσαρμόζω το ερώτημα: ‘Γιατί όταν μιλούν οι ερευνητές – επιστήμονες, λένε ότι επικοινωνούν με το κοινό, αλλά όταν το κοινό μιλάει στους επιστήμονες – ερευνητές πιστεύουν ότι οι ερευνητές δεν τους ακούν;’.

Από τα χρόνια μου στο Παν/μιο θυμάμαι ότι μόνο σε κάποια μαθήματα γινόταν αναφορά στο θέμα της επικοινωνίας της επιστήμης, αλλά και σε αυτή την περίπτωση το βάρος έπεφτε αποκλειστικά στο πρώτο μισό της ερώτησης δηλαδή της επικοινωνίας μεταξύ των ερευνητών και του κοινού. Έτσι για παράδειγμα ο Neil deGrasse Tyson, συμβουλεύει τους νεαρούς επιστήμονες να αναπτύξουν τη γραφή τους και να την κάνουν πιο παραστατική εάν επιθυμούν να είναι αποτελεσματικοί στην μεταφορά της επιστήμης τους. Ο Alan Alda, ο ηθοποιός που όμως είχε την ίδια στιγμή ιδιαίτερο πάθος στο να εξηγεί την επιστήμη και να την επικοινωνεί προτείνει στους ερευνητές να κάνουν πρακτική στο να λένε ιστορίες και να προσπαθούν να φέρουν στην επιφάνεια δυνατά αισθήματα. Πιστεύει ότι θα πρέπει να επικοινωνούν οι επιστήμονες τον εσωτερικό τους κόσμο πάνω από όλα ως άνθρωποι παρά να κρύβονται πίσω από τον χαρακτήρα του επιστήμονα.

Αυτή είναι και κατά την προσωπική μου άποψη μία πολύ καλή συμβουλή αλλά τι γίνεται με το άλλο μισό της ερώτησης; Οι ερευνητές θα πρέπει να μάθουν και να εξασκούνται να ακούν το κοινό. Η επικοινωνία είναι μια διαδραστική διαδικασία και όχι μονόδρομος. Εδώ γεννάται το ερώτημα γιατί οι ερευνητές στις περισσότερες των περιπτώσεων κλείνουν τα αυτιά τους στους ανθρώπους εκείνους που προσπαθούν να επικοινωνήσουν?

Ας δούμε την ερώτηση με παράδειγμα. Η μελέτη του νερού της πόλης Flint είναι μία έρευνα που πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή του κόσμου στη Βιρτζίνια των Ην. Πολιτειών. Οι κάτοικοι της πόλης Flint ακολούθησαν ένα απλό πρωτόκολλο για να συγκεντρώσουν νερό βρύσης στα σπίτια τους, το έστειλαν στο εργαστήριο της Βιρτζίνια και παρέλαβαν τα αποτελέσματα του δείγματος αναφορικά με τη χημική σύσταση του νερού, συμπεριλαμβανομένου και των επιπέδων μόλυβδου εάν αυτά υπήρχαν.

Η όλη μελέτη ξεκίνησε όταν ο Marc Edwards, μηχανολόγος καθηγητής, έγινε δέκτης ενός τηλεφωνήματος από έναν αναστατωμένο πολίτη της πόλης Flint και δεν έκλεισε τα αυτιά του. Δεν ήταν η πρώτη φορά που είχε ακούσει από πολίτες ότι το νερό της βρύσης στην εν λόγω πόλη παρουσίαζε προβλήματα. Ήξερε επίσης από μία παλαιότερη μελέτη που είχε πραγματοποιηθεί για τα επίπεδα μόλυβδου στην περιοχή της Washigton, ότι όταν κάποιος παραπονιέται για πρόβλημα στο νερό, συνήθως οι ερευνητές έχουν να κάνουν με ένα πραγματικό πρόβλημα. Η συγκεκριμένη περίπτωση δεν είναι αυτό που εννοούν οι άνθρωποι όταν συζητούν για τους τρόπους επικοινωνίας της επιστήμης αλλά θα έπρεπε να είναι.

Όταν ο Edwards διδάσκει αυτού του είδους την ‘επικοινωνία της επιστήμης’ στους μαθητές του, το μάθημα δεν ονομάζεται κάτι αντίστοιχο π.χ. Συμμετοχική επιστήμη, ή Η επιστήμη με τη συμμετοχή του κοινού ή κάτι αντίστοιχο. Το μάθημα ονομάζεται ‘Η ηθική στους μηχανικούς και το κοινό΄. Στην καρδιά του μαθήματος βάζουν την ιδέα του να ακούν οι ερευνητές τον κόσμο γύρω τους. Σύμφωνα με τον Edwards η αλληλεπίδραση με το κοινό είναι ένα μια πολύ σημαντική επιδεξιότητα για τους μηχανικούς και αυτό γιατί η συζήτηση μεταξύ εξειδικευμένων επιστημόνων και του κοινού είναι μία πρόκληση για τα στερεότυπα της επιστήμης.  Όταν στις συζητήσεις φανερώνονται δυνάμεις ανισότητας στην υπό διερεύνηση σχέση, τότε η σχέση αυτή μπορεί να μετασχηματιστεί σε αξιόπιστες συνεργασίες. Οι μηχανικοί δεν είναι οι μόνοι επιστήμονες που πρέπει να μάθουν να ακούν και να συμπεριλαμβάνουν στις μελέτες τους τις απόψεις και τη συμμετοχή του κοινού. Για τους ίδιους λόγους που θεωρείται απαραίτητο για εκείνους, η συμμετοχή του κοινού θα πρέπει να θεωρείται απαραίτητη σε όλες τις επιστήμες. Το να ακούς και να αφήνεις το κοινό να συμμετέχει στην ερευνητική διαδικασία είναι ένα τρόπος συγκέντρωσης δεδομένων. Το κοινό στην περίπτωση αυτή είναι συνεργάτες μας. Κάποιες επιστήμες το έχουν κατανοήσει αυτό ήδη. Έτσι για παράδειγμα, H πρωτοβουλία των Αστεροειδών της NASA προέκυψε από τη συμμετοχή του κοινού. Το Δίκτυο ECAST (Expert and Citizen Assessment of Science and Technology), ένας οργανισμός που δημιουργήθηκε στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, το Επιστημονικό Μουσείο της Βοστώνης, το SciSterter και το Ινστιτούτο του Loka είναι φόρα στα οποία επιστήμονες μπορούν και επικοινωνούν με το κοινό για θέματα της επιστήμης που τους ενδιαφέρουν. Τα μουσεία και οι βιβλιοθήκες είναι οι πιο φερέγγυες πηγές ‘επικοινωνίας της επιστήμης’ και είναι ιδανικά σημεία για τέτοιους είδους συμμετοχικές κινήσεις. Το Μουσείο Επιστήμης της Βοστώνης, φιλοξένησε δύο ημερίδες της NASA, με κύρια αναφορά στη συμμετοχή του κοινού για το project των αστεροειδών και άλλα δύο ECAST γεγονότα που είχαν ως σκοπό να ενημερώσουν τους αξιωματούχους των Ην. Εθνών για τη βιοποικιλότητα το 2012 και για το φαινόμενο του θερμοκηπίου το 2009. Τα δύο αυτά παραδείγματα δεν ήταν για να ακούσουν να κάνει ερωτήσεις και σημειώσεις αλλά για να απελευθερώσουν τον κόσμο να αναπτύξει τις δικές του παρατηρήσεις, να ακούσει προτάσεις για το που θα έπρεπε να στοχεύσουν οι μελέτες και για άλλα διαδραστικά ζητήματα. Στην Ευρωπαϊκή ένωση, υπάρχουν τα ‘επιστημονικά καταστήματα’ λειτουργούν ως συνδετικοί κρίκοι μεταξύ ερευνητών με το κοινό και άλλους κοινωνικούς φορείς έτσι ώστε η ερευνητική ατζέντα να διαμορφωθεί από τα ενδιαφέροντα του κοινού.

Στον τομέα της δημόσιας υγείας, υπάρχει μακρά παράδοση στην συνδρομή των κοινοτήτων και του κοινού στη διαμόρφωση της επιστημονικής ατζέντας. Ο Steve Wing, στο τμήμα της δημόσιας υγείας του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας, έχει συνεργαστεί πολλές φορές με τους κατοίκους της πόλης σε πολλές μελέτες κυρίως αναφορικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση που δημιουργείται από τη λειτουργία βιομηχανιών, γεγονός που ανέκυψε μέσα από τις συζητήσεις με τους κατοίκους. Στα ίδια βήματα και η Julia Brody στο ΜΙΤ, μελετάει με τη συμμετοχή των πολιτών τις περιβαντολλογικές μεταβλητές που δημιουργούν καρκίνο του στήθους. Μία κοινότητα της ευρύτερης περιοχής παρατήρησε ότι ο κύριος όγκος των μελετών για τον καρκίνο επικεντρώνονταν στη θεραπεία και αναζητούσε μελετητές που θα μπορούσαν να συνδυάσουν στις μελέτες τους τους λόγους δημιουργίας του καρκίνου και στην αντιμετώπισή τους. Η Brody άκουσε την εν λόγω κοινότητα και διαμόρφωσε την επιστημονικής – ερευνητική της ατζέντα με βάση τις επισημάνσεις των πολιτών.

Κάποιοι γεωγράφοι ακούν και αυτοί και πλέον εντάσσουν στις διάφορες μελέτες τους τη συμμετοχή του κόσμου ή καλύτερα των πολιτών. Οι περισσότεροι επιστήμονες επεξεργάζονται θέματα που έχουν κάποια τάση στη διεθνή βιβλιογραφία ή που αποτελούν βασικές προτεραιότητες εταιρειών για επενδύσεις. Με τα περισσότερα project στα οποία εμπλέκεται το κοινό, οι άνθρωποι-πολίτες αποκτούν φωνή μέσω της συλλογής δεδομένων. Αλλά το να δίνεις τη φωνή στο κοινό να διαμορφώσει της επιστημονική ατζέντα είναι και αυτός ένας τρόπος ‘επιστήμης των πολιτών’. Πολλοί ερευνητές της ‘επικοινωνίας της επιστήμης’ αναφέρονται σε αυτό ως ‘κοινωνική συμμετοχή στην επιστήμη’.. Οι επιστήμονες μπορούν να μάθουν αυτές τις δεξιότητες. Οι δημοσιογράφοι μπορούν να πλαισιώνουν αυτές τις συζητήσεις. Όπως ακριβώς μεταφράζουν την έρευνα σε λέξεις που να μπορούν εύκολα να γίνουν αντιληπτές από το κοινό, έτσι μπορούν να μεταφράσουν και συναισθήματα που έχει το κοινό στους ερευνητές για να τα ακούσουν.

Για να έχει μία έρευνα έναν ‘ευρύτερο αντίκτυπο’, ο ερευνητής συνήθως υποθέτει ότι πρέπει να ‘διασπείρει’ τα αποτελέσματα της μελέτης. Περίπου οι μισοί από τους επιστήμονες καταφέρνουν να φτάσουν τις ιδέες τους στο ευρύτερο κοινό. Το υπόλοιπο μισό αποτυγχάνει. Πιστεύει ότι δεν είναι αποδοτικό και ότι ο τρόπος που το κάνουν δεν είναι αποδοτικός. Οι επιστήμονες συνήθως υιοθετούν μία ελλειμματική προσέγγιση παρά τον διάλογο ή ένα μοντέλο συμμετοχικότητας. Ελλειμματική αντίληψη είναι η άποψη ότι το κοινό έχει ένα επιστημονικό κενό, και ότι όλοι οι επιστήμονες θα πρέπει να το γεμίσουν με τη μεταφορά γνώσης στους ανθρώπους. Οι επιστήμονες στον τομέα της ‘επικοινωνίας της επιστήμης’ έχουν συχνά βρει ότι αυτή η προσέγγιση είναι λανθασμένη. Η συμμετοχή του κοινού είναι απαραίτητη και απαιτεί διαδραστικότητα.

Το Blogging, η διαμοιρασμός αποτελεσμάτων και η απάντηση σε ερωτήματα είναι μόνο ένα κομμάτι της ‘επιστήμης της επικοινωνίας’. Το επαναστατικό μέρος είναι το να ακούς. Η πραγματοποίηση συζητήσεων όπως για παράδειγμα το ECAST και τα Science Shops καθώς επίσης και η νέα γενιά επιστημόνων όπως ο Edwards, o Wing και ο Brody δείχνει το δρόμο του πως οι συζητήσεις επιτρέπουν στην επιστημονική ατζέντα (και όχι στα αποτελέσματα) να διαμορφωθούν από τα ενδιαφέροντα του κοινού. Καθώς η επιστήμη των πολιτών (της συμμετοχής των πολιτών) θα μεγαλώνει, ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα δίνεται σε ανθρώπους – εθελοντές που θέλουν να συνδράμουν στην προσπάθεια, γεγονός που θα επιτρέψει να έχουμε τους συμμετέχοντες να δείχνουν το δρόμο στην επιστήμη και να λειτουργεί (η επιστήμη) στην υπηρεσία του ανθρώπου.

*O Δημήτριος Κυριακίδης είναι Υποψ. Διδάκτορας στο Παν/μιο Αιγαίου